اکوتوریسم واستان البرز

✍ سید رحمت الله میرعربشاهی

به نقل از سازمان جهانیِ جهان گردی؛ «توریسم» پدیده ای اجتماعی، فرهنگی، تجاری بوده، که مستلزم جابجایی مردم به مکانی غیر از محل سکونت و کار خود است.

« اکوتوریسم »عبارت است از سفری مسئولانه به جاذبه‌های طبیعی برای لذت
بردن، ادراک و قدر طبیعت را دانستن و همراهی با فرهنگ سنتی جوامع در راستای حفظ زیست‌بوم و پایداری فرهنگ جامعه محلی که آموزش جامعه محلی و میزبان نقش مهمی در آن دارد.
استان البرز با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه -قرار گرفتن بخش مهمی از رشته کوه البرز در این استان و اتصال نیمه جنوبی آن به ایران مرکزی-،نزدیکی به پایتخت،وجود آثار متعدد و ارزشمند تاریخی و همچنین موقعیت ممتاز ارتباطی آن،تبدیل به یکی از مناطق مهم گردشگری کشور شده و در ایام مختلف سال پذیرای گردشگران از همه جای ایران و حتی خارج از کشور است.
این استان که به اسم با مسمای «ایران کوچک»ویا «رنگین کمان اقوام»شهره گشته و اقوام گوناگون از همه جای ایران را در خود جای داده است ،زمینه توسعه گردشگری در آن افزایش یافته است.
با توجه به این که البرز آخرین استانی است که در تقسیمات کشوری ایران شکل گرفته و با بیش از چهار میلیون نفرجمعیت و وسعت۵۸۳۳کیلومتر مربعی ،که مقام آخر را از این نظر به خود اختصاص داده است ،از تراکم نسبی بالای جمعیتی نیز برخوردار می‌باشد.
زیبایی‌های ناشناخته با طبیعتی حیرت انگیز، وجود رودخانه‌های آب شیرین البرز، مانند رودخانه کرج، شاهرود، کردان و چشمه سارهای بسیار زیبا، غارهای طبیعی، آبشارهای مرتفع، کوه‌های بلند، درختان کهنسال، پوشش گیاهی و جانوری متنوع، آب‌های معدنی با خواص درمانی، این استان را به یکی از زیباترین استان‌های گردشگری کشور از لحاظ وجود پدیده‌های طبیعی تبدیل کرده است.
بخش های شمالی استان که به مدد وجود رشته کوه البرز از جاذبه های کم نظیر گردشگری طبیعی خصوصا در طالقان و برغان و ورده و به طور کلی شمال ساوجبلاغ و مسیرجاده کندوان برخوردار بوده در همه ایام سال به ویژه در بهار و تابستان با خیل عظیمی از گردشگران مواجه بوده و پذیرای آنان است.همچنین نیمه جنوبی آن نیز به دلیل وجود آثار تاریخی ارزشمند و امکان گردشگری کویر نوردی ،دارای پتانسیل فراوانی در این باب است.یکی از مناطق زیبای کشور، کویر اشتهارد و تپه‌های رنگین‌کمانی آن است که در جنوب البرز همراه با جاذبه‌های منطقه نظرآباد خود نمایی می کنند.
آیا به پدیده گردشگری در این استان باید به مانند یک صنعت نگاه کرد و یا گردشگری مسئولانه تحت عنوان «اکوتوریسم»بایستی مطمح نظر قرار گیرد ؟
در «اکوتوریسم»توجه به چند نکته از محور های اساسی آن است:
حفاظت از محیط زیست
حرکت در جهت توسعه پایدار
دوستی با فرهنگ بومیان و کمک به حفظ آن
کمک به حفظ میراث طبیعی
ساخت امکانات سازگار با محیط
استان البرز به دلیل عدم تناسب مساحت و جمعیت ،(هم جمعیت ثابت وساکن وهم متغیر و غیر ساکن)از نظر منابع آب به شدت تحت فشار قرار دارد.آب های سطح الارضی و تحت الارضی کفاف این جمعیت را نداده و عدم توجه مسئولانه به مقوله آب های جاری توسط برخی از گردشگران ،مزید بر علت شده است.
گردشگری بی برنامه ،عدم وجود زیر ساخت های مربوطه چون دستشویی های استاندارد و عدم رعایت برخی از گردشگران سبب آلودگی شدید آب های جاری گردیده است.
نیاز به آموزش گردشگران در جهت دوستی با محیط زیست ،ضرورتی انکار ناپذیر است.
عدم توجه به مالکیت خصوصی در باغات و مزارع ،شکستن شاخه های درختان ، بوته کنی ،آتش زدن مراتع و بوته ها،رها کردن زباله در طبیعت ،لگدمال کردن پوشش گیاهی ،تخریب چشم اندازهای طبیعی ،آلودگی هوا،از بین بردن حیات وحش و……از مهمترین خطرات دامن گیر این نواحی می باشد ‌.
برای حرکت در جهت توسعه پایدار ،نیاز به همراهی مسئولین ،مالکین، ساکنین و گردشگران دارد.نگاه کوتاه مدت و مقطعی و سلیقه ای نسبت به این موضوع ،آسیب فراوانی را بدنبال خواهد داشت.
کوه های جاده آتشگاه به برغان آفرود سواری و موتور سواری های بی حد و حصر و نابودی پوشش گیاهی این مسیر ، موید این مطلب است.
باید گردشگر به این نکته واقف شود که حضورش در این مناطق نبایستی سبب آثار نامطلوب فرهنگی در میان بومیان گردیده و موجب گسیختگی فرهنگی نشوند.از اصول مهم و بدیهیات مقوله اکوتوریسم توجه به حفظ فرهنگ بومی ،اصالت،ریشه ها و گویش این مناطق است.بنابراین گردشگر باید بپذیرد که آن گونه که دوست دارد در این مناطق حضور نیابد بلکه حضورش بر پایه چارچوب های فرهنگی این اماکن باشد.

تخریب فرهنگی گردشگر آثاری به مراتب زیان‌بارتر از تخریب زیست بوم ها دارد.

پوشش های نامناسب ،استفاده از الفاظ ناشایست ،روابط و دوستی های در تعارض با فرهنگ جامعه ،ایجاد آلودگی‌های وسیع صوتی ،مصرف مواد مخدر و استفاده از نوشیدنی های ممنوعه و…..از مصادیق آن بشمار می روند.

گردشگر باید آموزش های لازم را در جهت حفظ میراث طبیعی ، فرهنگی و تاریخی فراگرفته به گونه‌ای که همه آنها تبدیل به فرهنگ عمومی گشته و عملکرد مسئولانه همگانی را در این باره،شاهد باشیم

پر واضح است که ادامه روند موجود در گردشگری استان ،با آسیب های فزاینده ای همراه بوده و راه چاره برنامه ریزی هدفمند در جهت «اکوتوریسم»خواهد بود.

با این همه ،گردشگری ، می تواند،میراث فرهنگی یک منطقه را حفظ کرده و گردشگر کمک کند تا یادبودها و الگوهای فرهنگی و سنتی یک جامعه از نظر اقتصادی نیز توجیه‌پذیر شود. گردشگری می‌تواند هنرهای مردمی، سنت‌ها، آداب و رسوم کهن را احیاء کند و نسبت به حفظ آنها ایجاد علاقه و انگیزه نماید.