چرا در گذشته همبستگی اجتماعی در روستاها بیشتر بود؟
مطالعه موردی «تعدادی ازروستاهای دامنه جنوبی البرز »
بدون شک رشد و تعالى هر نظام اجتماعى در پرتو همبستگى اجتماعى و مشارکت عمومى افراد آن جامعه میسر مى گردد. جامعه شناسان ایجاد همبستگى اجتماعى و مشارکت عمومى جامعه را ناشى از عواملى چون اعتقادات و احساسات مشترک و تعادل و هماهنگى میان باورها و ارزش ها مى دانند و عامل اصلى واگرایى انسانها را جدال و ستیز و کمبود امکانات مادى تلقى مى کنند.
مردمان روستاهای مورد مطالعه در گذشته در زمینه های گوناگون از همبستگی اجتماعی بالایی برخوردار بوده و بخش عمده ای از اموراتشان در پرتو این وحدت و یکپارچگی به انجام می رسید؛از جمله موارد مرسوم در بیشتر این روستاها در موضوع پیش گفته عبارت بودند از:
۱- گِلِ بام؛هرفرد روستائی که خانه ای می ساخت وقتی به مرحله سقف می رسید در یک اعلان عمومی همه مردان روستا را دعوت به مراسم «گِلِ بام»می نمود،این روز از روزهای شاد و به یاد ماندنی روستا ،خصوصا برای نوجوانان بود . کهنسالان به یاد چنین مراسمی حضور سمبولیک داشتند و نوجوانان همراه بازی و تفریح تمرین سبک زندگی در آینده را می کردند.این مراسم با میزبانی صاحب خانه در صرف نهاری جمعی-معمولا آبگوشت -پایان می یافت.
۲- لایروبی انهار؛نهرهای روستا در بهار نیاز به لایروبی داشت و لایروبی چند کیلومتر نهر،کار آسانی نبود ،بنا براین مردان روستا طی چند روز در یک مشارکت عمومی این مهم را به انجام رسانده و در پایان تعمیر و بازسازی آب بند برای جاری شدن آب در انهار خود با یک مشارکت عمومی کم نظیر امکان پذیر بود.
۳- شیرواره؛روستائیان مناطق کوهستانی در کنار باغداری،هر یک تعدادی دام هم در اختیار داشتند ؛بنابراین به دلیل کم بودن مقدار شیر،از سنت زیبای شیرواره بهره می بردند.در این روش،دو و یا چند خانوار با هم شیر ها را واره می کردند،یعنی این چند خانواده ،شیر دام هایشان را به نوبت به همدیگر قرض می دادند تا با بیشتر شدن آن،قابلیت تبدیل آن به فرآورده بیشتر گردد.این کار بر عهده بانوان بوده و در کنار آن از حال یکدیگر و مسائل روستا هم با خبر می شدند.
از دیگر موارد قابل ذکر،گله داری نوبتی،مشارکت در کاشت و برداشت محصولات کشاورزی ،همکاری در تداوم فعالیت حمام روستا ،مشارکت در مراسم شادی و عزا؛در عروسی ها سنت پول اندازی نوعی همیاری در جهت شکل گیری زندگی های جدید بود.
علت کم رنگ شدن این سنت های خاص را در موارد ذیل می توان یافت .
۱- تغییر سبک زندگی تحت تاثیر شهرهای پیرامون و شهرنشینی برخی از اقوام.
۲- مهاجرت روستائیان به شهرها و در نتیجه خالی شدن برخی از روستاها از نیروهای جوان و مولد.
۳- تغییر کاربری برخی از این روستاها به سمت گردشگری.
۴- جاذبه های زندگی شهری و مشاغل مرتبط.
۵- فروش زمین های روستا به غیر و تغییر ترکیب جمعیتی آن و عدم درک همگرایی گذشته در ساکنین جدید.
۶- تغییر ساختار منازل روستایی به سمت منازل شهری و تبدیل برخی از باغات به ویلاهای با کارکردی متفاوت.
۷- حضور گسترده گردشگران و اثر گذاری پنهان فرهنگی آنان بر رفتارهای برخی از ساکنین این مناطق.
۸- رشدبی ضابطه گردشگری و به تبع آن ،آلودگی آب ها و اثرات مخرب زیست محیطی .
۹- واگرایی مردم تحت تاثیر وسایل ارتباط جمعی و ابزارهای ارتباطی جدید.
۱۰- ازدواج ها در گذشته عمدتا یا فامیلی بوده و یا در درون محدوده همان روستا صورت می گرفت که خود در حفظ همبستگی اجتماعی نقش قابل توجهی را ایفا می نمود.
وموارد متعدد دیگر که هریک می تواند در جای خود مورد بحث و واکاوی قرار گیرد.
خلاصه کلام اینکه ،انسجام، یگانگى و اتحاد مردم یک جامعه، اسباب حرکت آنها به سمت هدفهاى مطلوب است و رشد جامعه را در پى دارد، حال آن که تفرق و ناهماهنگى و اختلاف درونى جامعه پایه هاى قدرت و قوام جامعه را دچار تزلزل مى کند و امتیازات موجود را نابود مى سازد پس در جهت بهبود شرایط این گونه روستاها با بررسی‌های کارشناسی و برنامه‌های مدون ،باید اهتمام ورزید.
سید رحمت الله میرعربشاهی
البرزپژوه