نگاهی به پدیده مهاجرت معکوس در استان البرز

✍ سید رحمت الله میرعربشاهی

تعریفی از مهاجرت

گاهی برخی از مهاجران پس از مدتی زندگی در مقصد مهاجرتی، دوباره به مبدا بازمی‌گردند که به آن مهاجرت معکوس می‌گویند.البته در سطح بین‌المللی بازگشت مهاجرین از کشور مقصد به موطن اصلی خودشان یعنی کشور مهاجر فرست، را نیز مهاجرت معکوس می‌گویند.

مهاجرت معکوس در ایران

مهاجرت معکوس در ایران نیز بیشتر به بازگشت مردم از شهرهای بزرگ به شهرهای کوچک یا از شهرها به مناطق روستایی مربوط می‌شودکه در برخی پژوهش‌ها آن را معادل شهرگریزی قلمداد می کنند.

مهاجرت معکوس در البرز

در استان البرز که از مهاجر پذیر ترین استان های کشور در سال‌های اخیر بوده ،مهاجرت به عنوان یک پدیده اجتماعی مهم از زوایای گوناگون قابل بررسی است.

پدیده مهاجرت معکوس نیز در این استان در سالیان گذشته تا به امروز به گونه‌ای خاص مورد توجه و واکاوی پژوهشگران علوم اجتماعی بوده است.

پر واضح است که افزایش هزینه‌های زندگی خصوصا هزینه مسکن همواره یکی از عوامل اساسی مهاجرت معکوس بوده است ،اما با نگاهی دقیق تر به ترکیب مهاجرین از شهر به روستا خاصه روستاهای بخش شمالی استان ،درمی یابیم که عمده این نوع مهاجرت گریز از فشارهای اجتماعی ،روانی ،آلودگی هوا، آلودگی های آزار دهنده صوتی ،پیشرفت تکنولوژی و ایجاد زمینه دورکاری و……بوده که کوهستانی بودن نیمه شمالی استان از طالقان تا شمال ساوجبلاغ و شمال شهرستان کرج و همچنین آب و هوای مساعد این مناطق ، مأمن خوبی برای شهرنشینان بوده است که البته در بیشتر موارد این مهاجرت موقتی می باشد.

در بررسی‌های میدانی انجام شده در چند روستای این مناطق در می یابیم که درصد بالایی از این گونه مهاجران ،منازل مسکونی شهری خود را حفظ نموده و روستا را به عنوان محل سکونت دائم نمی شناسند و صرفا در جهت تمدد اعصاب و تفریحی بلند مدت و نه دائم به آن نگاه می‌کنند. بنابراین، مهاجرت معکوس در این استان ،آن گونه که انتظار می رود باری از دوش شهرها برنداشته و کمکی به بخش مسکن شهری نخواهد بود.عمده این نوع مهاجرت در استان البرز از شهرهای پیرامونی چون تهران و کرج و….بوده که به دلیل کلان شهر بودن آنها ،اثر قابل توجهی بر آن نمی توانند داشته باشند.

البته تعلق بومی یکی از عوامل اصلی و مهم در این گونه مهاجرت در استان البرز بشمار می رود ؛بیشتر شهرنشینان البرزی در این موضوع اشتراک نظر داشته و ارتباط‌شان را با روستای موطن شان حفظ نموده و در هر فرصت کوتاهی خود را به روستا می رسانند.

مهاجرت معکوس،آثار مثبت و منفی گوناگونی بر این گونه روستاها داشته است.

اثرات مثبت:

۱ـافزایش جمعیت روستا هر چند به طور موقت .

۲ـ توسعه زیرساخت‌های بهداشتی ،آموزشی و رفاهی در برخی از موارد.

۳ـ رونق گرفتن بخشی از اقتصاد روستا .

۴ـ استفاده از افکار و نظرات افراد جدید در جهت بهبود امور روستا.

۵ـ تغییرات نوع نگاه سنتی در تولید ، برداشت و عرضه محصولات کشاورزی .

۶ـ ایجاد بازار مصرف جدید برای محصولات کشاورزی روستا.

افزایش تعاملات بین ساکنین و مهاجرین و ایجاد حس همدلی و رفاقت جدید.

اثرات منفی:

۱ـ آثار نامطلوب فرهنگی و از هم گسیختگی نظام فرهنگی روستا.

۲ـ فشار بر منابع آب آشامیدنی روستا.

۳ـ تغییر در نوع نگاه روستائیان در مقوله مصرف

۴ـ تغییر در ساختار کالبدی خانه‌های روستا و تهی شدن از هویت سنتی.

۵ـ افزایش ساخت و ساز ها و تبدیل باغات و مزارع به سکونتگاه‌های موقت و دائم.

۶ـ بروز اختلافات بین ساکنین دائم و آنان در مسائلی چون استفاده از آب کشاورزی و…

سخن پایانی

بحث مدیریت صحیح بر این پدیده از اهمیت بسزایی برخوردار است و گذشته از اثرات مثبتی که برای مهاجرت ذکر گردید، نباید شرایط محلی و تفاوت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف با یکدیگر را از نظر دور داشت و بر این اساس، بایستی از مهاجرت معکوس در استان پرتراکم البرز به عنوان یک فرصت ،نهایت استفاده منطقی و درست صورت پذیرفته و ازظرفیت های فوق‌العاده روستاهای استان در جهت بهبود شرایط ،با هدایت این نوع مهاجرت بهره جست.