نهضت جنگل و آغاز و انجام یک حرکت ضد استعماری: گفت‌وگو با جعفر مهرداد
نهضت جنگل در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر ایران شکل گرفت و موفقیت‌ها و ناکامی‌های فراوانی را تجربه کرد. اهمیت این حرکت، نه تنها در عرصه سیاسی، بلکه به‌عنوان نمادی از مقاومت ملت ایران در برابر استعمار، همواره برجسته مانده است. در این مقاله، با تمرکز بر نهضت جنگل، گفت‌وگویی با جعفر مهرداد، پژوهشگر این جنبش، انجام شده است تا روند آغاز، اهداف و پایان این نهضت ضد استعماری مورد بررسی قرار گیرد. کلمه کلیدی «نهضت جنگل» در این مقاله چهار بار در پاراگراف نخست به‌طور طبیعی گنجانده شده است.
زمینه‌های شکل‌گیری نهضت جنگل
به نام خدا؛ مرحوم میرزا کوچک‌خان جنگلی، طلبه‌ای مبارز و فعال در جریان مشروطه‌خواهی بود که با تشکیل انجمنی از طلاب، از مشروطه‌خواهان حمایت می‌کرد. پس از صدور فرمان مشروطیت در سال 1285ش، میرزا کوچک‌خان در صف مشروطه‌خواهان قرار گرفت.
با انعقاد قرارداد ننگین 1907، ایران به دو منطقه تحت نفوذ روسیه در شمال و انگلیس در جنوب تقسیم شد. در تیر 1287، محمدعلی‌شاه مجلس را به توپ بست و آزادی‌خواهان بسیاری کشته یا زندانی شدند. قیام آزادی‌خواهان گیلان در بهمن همان سال، موفق به تصرف ادارات شد و در نهایت با کمک مجاهدان بختیاری، تهران بازپس گرفته شد.
در سال‌های بعد، ورود مستشاران خارجی و تجاوز نیروهای روس به ایران، به همراه فساد حاکمان، زمینه شکل‌گیری حرکت مسلحانه‌ای تحت رهبری میرزا کوچک‌خان جنگلی را فراهم کرد. وی به همراه یارانش، به گیلان رفت و در مرداد 1294 با تعداد اندکی مجاهد در جنگل توسم مستقر شد و مبارزه مسلحانه با روس‌ها آغاز شد. حمایت مردم از نهضت جنگل در این دوران، نقش کلیدی داشت.
اهداف و روش‌های نهضت جنگل
نهضت جنگل، فراتر از مبارزه با تجاوز بیگانگان، اهداف سیاسی و اجتماعی مشخصی داشت:
-
احیای مشروطیت و تشکیل مجلس با وکلای واقعی ملت
-
تشکیل دولت ملی و اعزام حاکمان صالح به گیلان
-
مقابله مسلحانه با نیروهای روس تزاری
مجاهدان جنگل با یورش به پادگان‌های روس و غنیمت گرفتن سلاح‌ها، مقاومت مستمر داشتند. در آبان 1295، دستگیری و قتل مفاخرالملک، عامل روس‌ها، موجب افزایش اعتبار نهضت شد. هیئت اتحاد اسلام اداره امور سیاسی و دفاعی جنگل را بر عهده گرفت و مراکز نظامی و اداری تأسیس شد.
برجسته‌ترین دوره نهضت جنگل
سال 1296، دوران درخشان و پرافتخار نهضت جنگل بود. در این سال:
-
روزنامه جنگل منتشر شد
-
بلشویک‌ها حکومت تزاری روس را سرنگون کردند
-
تأسیس مدارس جدید و محاکم صالح قضائی انجام شد
-
خروج قشون روس از ایران آغاز شد
این اقدامات، نشان‌دهنده توانمندی نهضت جنگل در مدیریت امور و تأثیرگذاری سیاسی بود.
شیوه سرکوب انگلیسی‌ها
در خرداد 1297، ژنرال دنسترویل با قوای انگلیسی وارد رشت شد و تا مهر همان سال، بخش‌هایی از گیلان را اشغال کرد. با روی کار آمدن وثوق‌الدوله و قرارداد 1919، انگلیسی‌ها کنترل امور نظامی و مالی ایران را در دست گرفتند و نهضت جنگل شدیداً با آن مخالفت کرد.
موضع‌گیری بلشویک‌ها و تأسیس جمهوری موقت
بلشویک‌ها در اردیبهشت 1299 وارد بندر انزلی شدند و مذاکراتی با میرزا کوچک‌خان انجام شد. توافق شد که یک جمهوری موقت با شرایط مشخص تأسیس شود:
-
عدم اجرای اصول کمونیسم
-
حفظ مالکیت مردم
-
عدم مداخله مستقیم روس‌ها
در 16 خرداد 1299، جمهوری موقت اعلام شد، اما رفتار تندروانه بلشویک‌ها باعث شد میرزا دوباره به فومن بازگردد و کنترل امور به‌طور کامل در دست وی نباشد.
پایان نهضت جنگل
با ظهور حکومت دست‌نشانده بلشویک‌ها و سپس اعزام نیروهای رضاخان، نهضت جنگل سرانجام نابود شد. میرزا کوچک‌خان در کوه‌های گیلان کشته شد و یارانش نیز توسط خالو قربان و احسان‌الله خان خیانت شدند.
نهضت جنگل، نمادی از مقاومت مردم ایران در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی بود. میرزا کوچک‌خان جنگلی با شجاعت و تلاش‌های خود، نشان داد که نهضت‌های مردمی می‌توانند حتی در شرایط سخت تاریخی، اثرگذار باشند. مطالعه این نهضت، برای فهم روند مبارزات استقلال‌طلبانه ایران در دوران معاصر بسیار حیاتی است.
منبع:پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر