کتابخانه‌ها و کتابدوستان برجسته در گیل و دیلم: نگاهی به طوالش، طالقان و نواحی اطراف
در نواحی گیل و دیلم، به ویژه در طوالش (مانند خوشابر، اسالم، پره‌سر و روستاهای اطراف) و دهستان سمام (به‌ویژه در کجید)، و همچنین بسیاری از روستاهای طالقان، کتابدوستان و علاقه‌مندان به کتابی زندگی می‌کردند که کتابخانه‌های شخصی‌شان سرشار از نسخ خطی نفیس بود. این مناطق زادگاه برخی از برجسته‌ترین کتابشناسان گیل و دیلم به شمار می‌رفتند. از جمله این چهره‌ها می‌توان به یکان در طوالش، نعیما در طالقان، و میرزا عبدالباقی شیخ‌الاسلام در ماسوله اشاره کرد. فرد آخر، که خطی زیبا و رساله‌های متعددی در فقه اسلامی شیعه از او به جا مانده، یکی از نمادهای فرهنگی این منطقه بود.
یکان: روحانی و کتابشناس مورد احترام طوالش و هشتپر
یکان، روحانی‌ای برجسته و کتابشناس مورد احترام مردم طوالش‌دولاب و هشتپر، صاحب کتابخانه‌ای غنی از نسخ خطی بود. بسیاری از این نسخه‌ها به درخواست او توسط کاتبان ماهر تهیه شده بودند. مجموعه کتابخانه‌اش شامل آثاری در زمینه‌های گوناگون دانشی مانند فقه فرقه‌های مختلف اسلامی، منطق، فلسفه، صرف و نحو، پزشکی، نجوم و سایر علوم بود. مهرهای سجعی او – که اغلب به صورت «عبده محمد و محمد یکان بن آقا علی» نقش بسته – بر اکثر کتاب‌هایش دیده می‌شود و نشانه‌ای از عشق عمیق او به کتاب است.
نعیما کرکبودی طالقانی: بزرگ‌ترین کتابدوست عصر صفوی
ملا نعیما کرکبودی، از غول‌های کتابدوستی در دوران صفوی، در طالقان ساکن بود. بسیاری از نوادگان و بازماندگان او خوشنویسان برجسته‌ای بودند که آثارشان در سراسر گیل و دیلم پراکنده است و تا امروز نیز قابل مشاهده است. از خود نعیما نیز آثاری ارزشمند به جا مانده که گواهی بر دانش و تعهد او به حفظ میراث مکتوب است.
نعیما در برهه‌ای از زندگی‌اش، کتابدار کتابخانه سلطنتی در اصفهان بود. اما پس از حمله افاغنه به ایران، او به طالقان بازگشت و زندگی گوشه‌گیری را برگزید. در سال ۱۱۷۰ هجری قمری درگذشت. کتابخانه شخصی‌اش در مکانی مخفی – پشت دیواری بسته در اتاقی پنهان – قرار داشت. با این حال، سربازان دشمن به خانه‌اش هجوم بردند و ابتدا نتوانستند محل کتابخانه را بیابند. سرانجام، با مقایسه مساحت کف اتاق با اندازه بام آن، به راز پنهان پی بردند؛ دیوار را شکافتند و کتاب‌ها را غارت کردند. این رویداد تلخ، نمادی از آسیب‌های جنگ به میراث فرهنگی است.