سیر تکاملی موسیقی ایران در عهد قاجار: نقش درویش خان و مراسم آش پزان ییلاقی
بررسی موسیقی سنتی ایران در دوره قاجار
موسیقی سنتی ایران در دوره قاجار شاهد تحولات چشمگیری بود که کتاب سرگذشت موسیقی ایران اثر روح‌الله خالقی به‌خوبی به آن پرداخته است. این مجموعه سه‌جلدی، یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت سیر تکاملی موسیقی ایرانی، به‌ویژه در عهد قاجار، محسوب می‌شود. در این میان، درویش خان طالقانی، نابغه موسیقی این دوره، نقشی کلیدی در پیشرفت هنر موسیقی داشت.
هدف تحقیقی بود که با مراجعه به آن درباره نقش طالقان در دوره قاجار در عرصه فرهنگ و هنر منجر به رجوع به این منبع شد.
مراسم آش پزان ییلاقی: آیینی با حضور موسیقی‌دانان قاجاری
تاریخچه و نحوه برگزاری مراسم
یکی از موضوعات جالب در این کتاب، مراسم آش پزان ییلاقی است که به دستور ناصرالدین‌شاه قاجار در مناطق مختلفی مانند شهرستانک ( استان البرز)، کلاردشت (مازندران) و بعدها سرخه حصار برگزار می‌شد. این مراسم، که از اواخر تیر تا اواسط آبان ادامه داشت، با حضور مطربان، رقاصان مردانه، عکاسباشی و خادمان درباری همراه بود.
انتقادات به مراسم: نمایش‌های نامتعارف
عین‌السلطنه (قهرمان میرزا سالور، برادرزاده ناصرالدین‌شاه) در خاطرات خود به حضور رقاصان و نمایش‌های مستهجن اشاره کرده و می‌نویسد:
“رقاص و بازیگرها به میان آمدند و رقاص‌ها کثیف، زشت و بی‌معنی بودند. به هیچ‌کدام انسان رغبت نگاه کردن نداشت. حرکات قبیح و مستهجنی انجام دادند که همه حضار از آن بد گفتند.”
اهمیت تاریخی مراسم آش پزان ییلاقی
حسن مراسم: ثبت تصاویر موسیقی‌دانان قاجار
با وجود انتقادات، نقاط مثبت این مراسم نیز قابل‌توجه است. تصاویر به‌جامانده از موسیقی‌دانان دوره قاجار در این آیین، یکی از مهم‌ترین اسناد تاریخی برای شناخت موسیقی سنتی ایران است. این عکس‌ها که در عمارت شهرستانک گرفته شده‌اند، امروزه به‌عنوان گنجینه‌ای ارزشمند از هنر موسیقی ایرانی محسوب می‌شوند.
میراث موسیقایی قاجار و نقش درویش خان
کتاب سرگذشت موسیقی ایران نه‌تنها به بررسی تکامل موسیقی سنتی می‌پردازد، بلکه با اشاره به مراسمی مانند آش پزان ییلاقی، جنبه‌های اجتماعی و هنری این دوره را نیز روشن می‌سازد. در این میان، درویش خان طالقانی به‌عنوان یکی از چهره‌های تأثیرگذار، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ موسیقی ایران دارد.
✍ علیرضا شاه حسینی طالقانی
پژوهشگر تاریخ و فرهنگ نواحی شمال ایران